Nhật ký khám bệnh: Táo bón ở người cao tuổi, khi thuốc không còn tác dụng

“Dùng Magmil cũng không hiệu quả, dùng Dulcolax cũng không được, cuối cùng phải vào phòng cấp cứu để thụt tháo.”

Người nhà của một cụ ông 95 tuổi đã gọi điện yêu cầu tư vấn. Nghe mô tả triệu chứng, đây là một kiểu mẫu quen thuộc. Cụ đã bị táo bón 4-5 năm nay, và hai năm gần đây tình trạng gần như trở nên nghiêm trọng, mặc dù đã được khoa nội kê đơn Magmil và Dulcolax nhưng thuốc không còn tác dụng tốt. Mấy ngày trước, bụng cụ chướng và cứng quá, nên phải vào phòng cấp cứu. Sau khi chụp X-quang, bác sĩ cho biết phân tích tụ nhiều và đã tiến hành thụt tháo. Những câu chuyện như thế này, trong thực tế khám chữa bệnh cho người cao tuổi, dù nghe mỗi ngày cũng không có gì mới mẻ. Điều đó có nghĩa là đây là một kiểu mẫu rất điển hình.

Magmil, Dulcolax và thực tế thụt tháo

Hầu hết bệnh nhân táo bón ở người cao tuổi đến khám tại phòng khám Đông y đều đã trải qua nhiều phương pháp điều trị khác nhau. Magmil (Magnesium Oxide) là thuốc nhuận tràng thẩm thấu, có nguyên lý hút nước vào lòng ruột để làm mềm phân. Tuy nhiên, nếu bản thân ruột không có đủ lực để hút nước, thì chỉ có nước tích tụ mà phân vẫn như cũ. Thậm chí còn làm tăng thêm cảm giác chướng bụng. Dulcolax (Bisacodyl) là thuốc nhuận tràng kích thích, trực tiếp kích thích niêm mạc ruột để cưỡng bức gây ra nhu động ruột. Thuốc có tác dụng. Nhưng chỉ đi ngoài được khi dùng thuốc, và nếu giảm liều thì lại bị táo bón ngay. Nó giống như dùng roi đánh một con ngựa đã mệt mỏi để bắt nó chạy. Nếu sử dụng lâu dài, ruột sẽ ngày càng suy yếu và trở nên chai lỳ với sự kích thích.

Thụt tháo được thực hiện tại phòng cấp cứu chỉ là một biện pháp cấp cứu để đẩy phân đã tắc nghẽn ra ngoài bằng phương pháp vật lý. Đây chỉ là giải pháp tạm thời, không giải quyết được nguyên nhân gốc rễ. Một tuần sau khi thụt tháo, tình trạng không thể đi đại tiện lại tái diễn. Cụ ông này còn nói rằng đôi khi bị tiêu chảy khi dùng Maikin (men vi sinh), cho thấy môi trường đường ruột đã trở nên quá nhạy cảm. Không có thuốc kích thích thì không thể đi ngoài được, nhưng ngay cả với những kích thích nhẹ như men vi sinh cũng gây ra phản ứng quá mẫn và tiêu chảy. Đây là dấu hiệu cho thấy ruột đã mất chức năng bình thường.

Phải bổ sung khí thì phân mới ra được

Phân tích kiểu mẫu này theo y học cổ truyền như sau. Cơ chế phổ biến nhất gây táo bón ở người cao tuổi 95 tuổi là do khí hư, khiến ruột không thể đẩy phân ra – đây là Khí hư bí. Theo y học hiện đại, đây là tình trạng giảm nhu động ruột. Điều quan trọng là, đây không phải là thiếu nước đơn thuần mà là thiếu hụt động lực là yếu tố cốt lõi. Đây là lý do tại sao Magmil, một loại thuốc nhuận tràng thẩm thấu, không có tác dụng. Dù hút được nước vào, nhưng nếu không có lực để đẩy ra, thì chỉ có nước tích tụ mà phân vẫn như cũ. Tình trạng chướng bụng càng thêm trầm trọng.

Thêm vào đó là tình trạng thiếu chất bôi trơn trong ruột do lão hóa – Tân dịch khô kiệt. Phân trở nên cứng và nhỏ như phân thỏ, hoặc bị tắc ngay trước hậu môn và không ra được. Y học hiện đại khuyến khích bổ sung chất xơ và uống đủ nước, nhưng thực tế, do suy giảm chức năng tiết dịch của niêm mạc ruột do lão hóa, nên khó đạt được hiệu quả lớn.

Do táo bón lâu ngày, hơi và phân tích tụ trong ruột, dẫn đến tình trạng khí trệ. Các triệu chứng như chướng bụng, đầy tức, cứng bụng không chỉ đơn thuần là do phân tích tụ mà còn do khí trong ruột không lưu thông được.

Đừng cố tống phân ra một cách cưỡng bức, hãy bổ dưỡng rồi tống ra

Ở đây, điểm mấu chốt là tuyệt đối đừng cố gắng tống phân ra một cách cưỡng bức. Vì ruột không có lực để đẩy ra, nên bước đầu tiên là bổ sung sức lực cho ruột. Bài thuốc tiêu biểu là Bổ Trung Ích Khí Thang. Dùng bài thuốc này vào buổi sáng để nâng cao khí lực toàn thân, nhu động ruột cũng sẽ tự nhiên phục hồi.

Cũng cần có các bài thuốc bổ sung tân dịch, như bôi dầu vào ruột khô. Các bài thuốc như Nhuận Tràng Thang hay Ma Tử Nhân Hoàn là điển hình. Tác dụng dược lý của chúng nhẹ nhàng, phù hợp để dùng lâu dài. Đặc biệt, Ma Tử Nhân Hoàn là một trong những bài thuốc cổ điển được dùng nhiều nhất cho táo bón ở người cao tuổi. Để giảm chướng bụng, các vị thuốc lý khí như Chỉ Thực, Hậu Phác được phối hợp để hỗ trợ nhu động ruột tự chủ.

Không thể hoàn toàn ngừng đại tiện, vì vậy cần duy trì việc đi ngoài ở một mức độ nào đó để ruột không bị teo. Lúc này, nếu phối hợp một lượng nhỏ Thục Đại Hoàng (Đại Hoàng đã chưng hoặc sao) có thể kích thích đại tiện mà giảm thiểu kích thích. Tính kích thích của Đại Hoàng được giảm nhẹ đáng kể thông qua quá trình bào chế như chưng hoặc sao.

Thuốc nhuận tràng kích thích, nguy hiểm nếu ngừng đột ngột

Trong thực tế, việc nói với bệnh nhân cao tuổi đã dùng thuốc nhuận tràng kích thích (như Dulcolax) trong thời gian dài rằng hãy ngừng ngay lập tức là nguy hiểm. Vì ruột đã bị phụ thuộc, nếu ngừng đột ngột có thể gây ra liệt ruột (paralytic ileus). Phương pháp điều trị thích hợp là bắt đầu điều trị bằng thuốc Đông y, giảm liều thuốc nhuận tràng kích thích từ từ, và không dùng thuốc nhuận tràng đơn thuần mà kết hợp với thuốc bổ khí để phục hồi khả năng tự chủ của ruột. Chỉ cho phép dùng một lượng nhỏ thuốc nhuận tràng khi táo bón nghiêm trọng và dần dần kéo dài khoảng cách giữa các lần dùng.

Kiểu mẫu táo bón ở người cao tuổi dẫn đến việc dùng Magmil – Dulcolax – thụt tháo là quá phổ biến. Nhưng kiểu mẫu này không phải là giải pháp gốc rễ. Phương pháp "đánh" vào ruột để có phản ứng sẽ khiến hiệu quả thuốc giảm dần theo thời gian và ruột ngày càng kiệt sức. Cách tiếp cận của y học cổ truyền thì ngược lại hoàn toàn. Cung cấp lực đẩy (khí), bổ sung chất bôi trơn (tân dịch), làm thông khí bị ứ trệ, đồng thời kích thích đại tiện một cách nhẹ nhàng. Mục tiêu là giúp ruột tự phục hồi chức năng của mình, thay vì chỉ tìm kiếm hiệu quả tức thì.

Cụ ông 95 tuổi này vẫn ăn uống tốt và có thể đi lại. Tình trạng cơ bản của cơ thể không quá tệ. Chỉ cần điều chỉnh đúng mô hình táo bón thì hoàn toàn có khả năng cải thiện đáng kể.